Braniewo - Historia Wysoczyzny Elbląskiej

Szukaj
Idź do spisu treści

Menu główne

Braniewo

MIEJSCOWOŚCI > POBLISKIE MIASTA



raniewo jest najstarszym miastem warmińskim, powstałym około 1249 r. na miejscu dawnego staropruskiego grodu nad rzeką Pasargą, które wykształciło się wokół wcześniej zbudowanego (po 1240 r.) gródka krzyżackiego. Braniewo (Brunsberg, Brusebergue, Brunsberga, Brunsberk - nazwa ma pochodzić od imienia biskupa praskiego Brunona) było pierwszą siedzibą biskupów warmińskich [1*] oraz kapituły warmińskiej (do 1370 roku).



       Pierwsza lokacja na prawie lubeckim (Lübische Recht) miała miejsce w 1254 r. Zasadźcą, a zarazem wójtem Braniewa był lubeczanin Jan Jakub Fleming. Miasto miało być stolicą diecezji i biskup Anzelm planował tu budowę katedry. W 1261 r. gród uległ całkowitemu zniszczeniu w wyniku II powstania pruskiego [zob. cytat poniżej]. W 1274 r. miasto Braunsberg (po polsku nazywane Brunsbergą) zostało wzniesione ponownie na nowym miejscu (dalej w górę Pasłęki) i  1 kwietnia 1284 otrzymało z rąk biskupa Henryka Fleminga nową lokację na prawie lubeckim, a zasadźcą był ten sam Jan Jakub Fleming. Murowany zamek wzniesiono po 1273 r. (rozbudowany pod koniec XIII i w XIV w., w latach 1873-1874 oraz 1928-1930 został rozebrany). W lokacji z roku 1284 nadano miastu 328 włók ziemi, położonej na obu brzegach Pasłęki, szeroki samorząd i sądownictwo oraz prawo rybołówstwa w Pasłęce i Zalewie Wiślanym. Rada obierana była dożywotnio spośród ławników miejskich. Pierwszego burmistrza mianował lub zatwierdzał biskup. Urząd wójta był dziedziczny; w czasach kolonizacji sprawował go zasadźca, który werbował osadników. Koloniści, osiedlający się w Braniewie, pochodzili głównie z Lubeki, Holsztyna i Meklemburgii, ale byli też ochrzczeni Prusowie oraz koloniści z Polski. Na uposażenie wójta składała się jedna trzecia z kar sądowych i jedna szósta czynszów miejskich. Miał on też pierwszeństwo posiadania jatek miejskich, parcel i dzierżawienia młynów. W czasie wojny wójt był zobowiązany do służby konnej.  Dla podniesienia obronności miasta przekopano głęboką fosę, która łącząc ramiona Pasłęki stała się jej nowym korytem.
       W roku 1364 wymieniano w Braniewie dziewięć cechów. Działała w tym czasie także stocznia. H
andlel, dogodne położenie i port morski sprzyjały dynamicznemu rozwojowi miasta. Już od  połowy XIV w. Braniewo jako jedyne miasto na Warmii należało do związku hanzatyckiego [2*]. Pierwsza wzmianka o kupcu braniewskim, mającym powiązania z Hanzą, pochodzi z roku 1358. W XIV w. zbudowano w Braniewie kościół  pw. św. Katarzyny i kościół  franciszkanów pw. Najświętszej Marii Panny. Z budowli świeckich powstał Dwór Artusa, rozbudowano ratusz i fortyfikacje miejskie. Za murami miasta utworzono dwa szpitale pw. św. Ducha i św. Jerzego.

       Ze względu na szybki rozwój miasta, a być może w celu osłabienia rosnącego znaczenie mieszczan, w roku 1342 obok starej Brunsbergi biskup warmiński (
1338–1349) Herman z Pragi (zwany też von Liebenstein) założył na prawie lubeckim konkurencyjne Nowe Miasto. Położone było na przeciwnym brzegu Pasłęki. Nie posiadało murów obronnych, ich rolę pełniły drewniane palisady. Nie osiągnęło ono jednak nigdy stopnia rozwoju Starego Miasta, zachowując charakter miejskiej, rzemieślniczo-rolniczej osady. Wybór rajców i ławników zatwierdzał biskupi burgrabia zamkowy. W roku 1394 biskup warmiński (1373–1401) Henryk Sorbom usiłował zjednoczyć oba miasta, ale spotkał się ze zdecydowanym sprzeciwem mieszczan Starego Miasta. Dopiero w roku 1772  miasta zostały połączone administracyjnie w jedną całość. Nowe Miasto Braniewo posiadało swój własny herb; w trójkątnej tarczy dwa skrzyżowane pastorały, a dookoła poza tarczą drobne gałązki. Herb o dwóch pastorałach dowodził, że Nowe Miasto należało do biskupów warmińskich - w przeciwieństwie do Starego Miasta, które było własnością Krzyżaków.  

       Jesienią 1445 roku szalejący na Zalewie huragan spowodował powstanie głębi w pobliżu Piławy, natomiast na wysokości Braniewa utworzyły się mielizny. Handel morski miasta został zagrożony. Podjęto trudne i kosztowne  prace, mające na celu oczyszczenie ujścia Pasłęki i doprowadzenie toru wodnego do stanu używalności. Prace trwały jeszcze w 1450 roku
[3*].

       Oszczędzone w 1410 i 1414 roku, w czasie wojny trzynastoletniej poniosło Braniewo wiele ofiar finansowych i materialnych. W 1440 roku Stare Miasto Braniewo przystąpiło do Związku Pruskiego. Zaraz po wybuchu wojny trzynastoletniej mieszczanie zajęli i zburzyli zamek biskupi, a już 14 lutego 1454 r. uznali zwierzchność króla polskiego. Wysłannikiem Starego Miasta do Krakowa był Jan Kale. W kwietniu 1455 r. w czasie ataku wojsk krzyżackich spalone zostało Nowe Miasto i przedmieścia. Do zubożenia mieszczan przyczyniły się wydatki wojenne i nadużycia czeskich oddziałów zaciężnych stanowiących załogę miasta. 15 września 1461 roku Braniewo poddało się biskupowi Pawłowi Legendorfowi. W czasie tzw. wojny księżej [4*] w 1478 r. Braniewo było oblegane przez wojska polskie. Nowe Miasto i przedmieścia zostały ponownie spalone.
       W początkach lipca 1520 r. powracające spod Królewca (wojna polsko-krzyżacka 1519-1521) wojska polskie podjęły oblężenie
(od 7.07.) Braniewa zajętego przez  wielkiego mistrza  Albrechta Hohenzollerna. W wyniku silnego ostrzału artyleryjskiego miasta zburzono wieżę kościoła św. Katarzyny (odbudowano ją w 1536 r.) i kolejny raz spalono Nowe Miasto. Oblężenie zostało zwinięte 1 października przez dowodzącego siłami polskimi Janusza Świerczewskiego, który wycofał się w rejon Elbląga. Miasto pozostawało pod okupacją do 1525 roku. Funkcję burgrabiego pełnił wtedy Piotr von Dohna. Na początku 1524 roku zwrócił się on do biskupa sambijskiego, Jerzego von Polenza, krzewiciela luteranizmu, z prośbą o przysłanie predykanta. 19 kwietnia przybył do Braniewa kaznodzieja Krzysztof i tego samego dnia proboszcz katolicki musiał opuścić miasto. W mieście wybuchły zamieszki na tle religijnym. Pod koniec tr. Piotr von Dohna został  aresztowany przez radę miejską. W 1525 roku Braniewo przejęły wojska polskie, a starostą został  Jerzy Preuck. Prawdopodobnie jeszcze w tym samym roku zwolennicy luteranizmu wszczeli rewoltę. Zrzucono radę, a nowo wybrana składała się z samych protestantów, na czele z Grzegorzem Rabe i Leonardem von Rossen. Aby zmusić katolickich księży do opuszczenia miasta, rada pozbawiła ich dochodów i domów. Zaniepokojony sukcesami zwolenników reformacji król Zygmunt I Stary pacyfikację Elbląga i Braniewa powierzył  specjalnej ośmioosobowej komisji  z biskupem Drzewickim i Feberem oraz kasztelanem Mortęskim na czele. Sam król, wyliczając i potępiając przewinienia protestanckich rebeliantów z Braniewa, każe im stawić się przed swe oblicze do Elbląga. Dopiero w sierpniu 1526 roku, po drugim piśmie od króla, oskarżeni stawili się przed królewską komisją i padłszy na kolana prosili o łaskę. 16 sierpnia komisja królewska przybyła do Braniewa. Śledztwo nie dało żadnych wyników, gdyż wszyscy winowajcy okazując skruchę (nieszczerą - jak się później okazało) wyjednali sobie łaskę. 18 sierpnia ogłoszono w Braniewie specjalną ordynację przywracającą w mieście stare porządki ustrojowe i religijne. Zwolennicy Lutra mieli do dwóch tygodni opuścić miasto i nie wracać tu pod karą śmierci. Urząd burgrabiego reprezentował najwyższą władzę, której podlegał  burmistrz i rada. Nowo mianowani rajcy i ławnicy mieli złożyć biskupowi Maurycemu Feberowi przysięgę wierności religii katolickiej. Biskup stanowił najwyższą władzę sądowniczą. Mieszczanie jednak nie chcieli się zgodzić na przyjęcie nowej ordynacji, ponieważ godziła ona w zasady wynikające z prawa lubeckiego. Odwołano się do króla, który przyznał rację mieszczanom: nie wypada mi złamać lub pogwałcić prastarych praw utwierdzonych długim obyczajem [5*]. Z nastrojami reformacyjnymi na Warmii walczyli jeszcze kolejni biskupi Jan Dantyszek (1537-1548) i Stanisław Hozjusz (1551-1579).



Tak oto Piotr z Dusburga opisał zniszczenie pierwszego miasta i zamku:

(...)Pan i brat Anzelm z zakonu domu niemieckiego, biskup warmiński, wybudował zamek i miasto Braniewo na owej wyspie w dolnym biegu rzeki Pasłęki, zaledwie na dwa rzuty kamieniem od miejsca, gdzie obecnie są położone. W pierwszym roku drugiego odstępstwa od wiary oblegli je Prusowie wraz z wielkim wojskiem i wytrwale zdobywali przez jeden dzień. Stawili im opór mieszczanie i załoga zamku, którzy bronili się mężnie, zaś te miejsca, które mogły posłużyć wrogom jako przejścia do zamku i miasta, zagrodzili wozami, furgonami i innymi drewnianymi przedmiotami. W tej walce po każdej stronie było wielu rannych a niektórzy stracili życie. W końcu Prusowie zniechęcili się i odeszli. Później, ponieważ wymagała tego konieczność, 40 mężów wyszło ze wspomnianego zamku i miasta po żywność i drewno wszyscy oni zostali zabici przez nieprzyjaciela. Z tego powodu przestraszeni mieszczanie i załoga zamku popadli w zwątpienie, że odtąd będą mogli stawić skuteczny opór, jeśli dojdzie do nowego ataku. Spalili zatem zamek i miasto, i wycofali się z całą swoją służbą, zabierając ze sobą z całego mienia i rzeczy użytkowych tylko to, co mogli przenieść na barkach. W czasie powrotu zastąpiło im drogę 60 chrześcijan, których wysłali im bracia z Elbląga na pomoc. Ale kiedy usłyszeli, że zamek i miasto spłonęły, wszyscy razem ruszyli do Elbląga. Potem, w roku Pańskim 1279, biskup warmiński Henryk założył miasto i zamek w tym miejscu, gdzie leżą one obecnie, Tenże biskup, gdy na samym początku po swoich święceniach objął swoje biskupstwo, otrzymał z tytułu rocznych dochodów ze swojej całej diecezji, z peunego młyna, tylko jedną grzywnę.

(Piotr z Dusburga, op. cit., s.125-126.)

       W latach 1466-1772 oba miasta znajdowały się w granicach Księstwa Warmińskiego, będącego częścią Prus Królewskich (od 1569 Polski). Przed rozbiorami miało tu swą siedzibę słynne jezuickie Colegium Hosianum założone przez biskupa warmińskiego, kardynała Stanisława Hozjusza. 8 stycznia 1565 roku do Braniewa przybyli jezuici i osiedlili się w opustoszałym klasztorze franciszkańskim. . W tym czasie Braniewo stało się ośrodkiem szkolnictwa i kultury. Pierwsze na ziemiach polskich kolegium jezuickie powstało w 1565 r., a następnie seminarium diecezjalne (1567) i  bursę dla ubogich studentów (1582). W 1578 r. jezuici uruchomili Seminarium Papieskie (Alumnat Papieski), oficjalnie powołane do działania 15 marca 1581, założone z inicjatywy jezuity Antonia Possevina.
       Pierwszym rektorem
kolegium braniewskiego był Krzysztof Strobell z Bawarii. Wykładowcami byli m.in. rektorzy: Jakub Asten, Filip Widmanstadt i Antoni Arias.  Biskup Marcin Kromer (1579-1589) w roku 1586 wystąpił z inicjatywą podniesienia kolegium do rangi uniwersytetu, jednak bezowocnie z powodu wysokich kosztów związanych z rozbudową gmachu i zatrudnieniem nowych profesorów. Do starań tych powrócono w roku 1590 za rządów kardynała Andrzeja Batorego (1589-1599). Dały one w efekcie jednak tylko otwarcie w 1592 r. studium filozofii oraz katedry teologii [6*].  Jeszcze kilkakrotnie (1701, 1738) podejmowano takie starania. Spadkobiercą tradycji Colegium Hosianum ( przekształcone w 1780 r. po kasacie jezuitów, przez władze pruskie w Gymnasium Academikum)  było Liceum Hosianum, działające w Braniewie w latach 1818-1944, przemianowane w 1912 r. na Akademię Państwową.
       
W 1589 powstała prywatna oficyna drukarska ( podlegająca radzie miejskiej), której pierwszym właścicielem był Jan Saxo. Oficyna wykupiona została staraniem rektora  kolegium Jana Drewsa w sierpniu 1697 roku. W rękach jezuitów pozostawała blisko 100 lat, aż do rozbioru Polski. W 1773 roku oficyna przestała istnieć.

       
Od XV w. w Braniewie rozwijało się złotnictwo. Do najlepszych artystów warmińskiego baroku należał rzeźbiarz Jan Frey (zm. ok. 1784) oraz malarz Jan Lossau (1712-po 1788).
       


       
       W latach 1626-1635 po krótkim oblężeniu wojska Gustawa Adolfa zajęły Braniewo. Na miasto spadło wiele klęsk - grabieże, zaraza. Okupacja trwająca dziewięć lat, spowodowała zubożenie mieszkańców - kontrybucje i kwaterunki żołnierzy. Miasto straciło wiele skarbów kultury. Ofiarą rabunków padły cenne dzieła i rękopisy biblioteki Colegium Hosianum (wywieziona do Upssali) oraz liczne dzieła sztuki z kościoła i kolegium jezuickiego. Wyzwolenie nastąpiło dopiero w 1635 r. po układzie w Sztumskiej Wsi.
       W czasie drugiej wojny szwedzkiej (1655-1660) Braniewo stało się przedmiotem (ze względu na ważne położenie strategiczne) sporu między Szwedami a elektorem brandenburskim, księciem pruskim Fryderykiem Wilhelmem. W styczniu 1656 roku zawarto układ, na podstawie którego Karol Gustaw oddał elektorowi Braniewo wraz z całą Warmią. Miasto znalazło się pod trwającą osiem lat okupacją pruską. Mieszkańcy musieli ponosić koszty utrzymania stacjonujących wojsk i płacić wysokie podatki. Dopiero w roku 1663 Braniewo wyniszczone przez nędzę i zarazę (1661), zostało wydane w ręce biskupa warmińskiego.
       Wojska szwedzkiego króla Karola XII
(1697-1718)zajęły Braniewo w okresie wojny północnej (1700-1721), a zaraz po niej oddziały saskie poczęły ściągać z miasta kontrybucje, w skutek czego miasto popadło w długi i zmuszone było do sprzedaży części swoich dóbr ziemskich. Oprócz tego jesienią 1709 roku miasto opanowała dżuma. Przytułki za murami zapełniły się chorymi, wkrótce musiano wznosić baraki na lazaret w miejskim lesie. Szczególnie wielkie żniwo zebrała dżuma w 1710 r., a zmarłych, których nie mogły pomieścić cmentarze, chowano przy drodze do Pieniężna. Zaraza wygasła dopiero na początku 1711 roku.

       Po zakończeniu wojny północnej do miasta zaczęli napływać nowi mieszkańcy, rozwijały się przedmieścia. Na zaniedbanych fortyfikacjach szwedzkich zaczęto wznosić domy. Wzdłuż drogi do Fromborka rozbudowało się tzw. Fromborskie Przedmieście, stanęła tu również karczma. Na północ od miasta, w miejscu osady sąsiadującej z portem na Pasłęce, rozbudowało się przedmieście Koźlin, a na prawym brzegu Pasłęki Przedmieście Królewieckie - najludniejsze przedmieście z dobrze prosperującą karczmą. Wokół kuźnicy miedzi, rzeźni i garbarni powstawał zaczątek przemysłowej dzielnicy Braniewa. Rozbudowa Nowego Miasta poszła w kierunku na północny wschód i Pieniężno.
       Jednak w
czasie wojny siedmioletniej (1756-1763) nastąpił znaczny spadek handlu i rzemiosła miasta. Port Braniewski tracił na znaczeniu. Największe przedsiębiorstwo kupieckie (Starego Miasta) Michała Schörna zbankrutowała w 1765 roku.

       Do rozbiorów Braniewo znajdowało się na autonomicznym obszarze podległym władzy biskupów warmińskich.
       W początkach sierpnia 1772 roku Braniewo zajęły wojska pruskie. 13 września u burmistrza Starego Miasta, Oestreicha, zjawili się przedstawiciele królewieckiego komornictwa wojenno-skarbowego, by w imieniu króla Prus wziąć miasto w posiadanie. 28 września wezwano delegatów Braniewa ( burmistrz K
ämpf i sekretarz miejski Poschmann) Malborka, gdzie mieli zaprzysiąc wierność królowi pruskiemu Fryderykowi II (1740-1786). Decyzją władz pruskich Stare i Nowe Miasto połączono w jedną całość. Mianowano dwóch burmistrzów, jednym został dawny burmistrz Oestreich, drugim - burmistrzem policji - pruski radca podatkowy Jan Jakub Velhagen. Z rajców obu miast stworzono wspólną radę, która zasiadała w starym ratuszu. Braniewo zostało stolicą powiatu w prowincji Prusy Wschodnie (rejencja królewiecka) oraz siedzibą garnizonu. Początkowo, mimo połączenia obu miast, bramy między nimi były strzeżone do 1786 roku. W tym samym czasie rozpoczęto burzenie murów i zasypywanie fos. W latach 1791-1792 zniszczono most przed bramą główną, a rok później rozebrano Wieżę Węglową przy moście i górne partie Bramy Górnej.

       W końcu XVIII w. nastąpiło burzliwe ożywienie gospodarcze Braniewa (szkolnictwo, stocznia, handel, drobny przemysł i rzemiosło), np. Jan Oestreich prowadził przedsiębiorstwo eksportowe, które zatrudniało 250 ludzi. Założył też w Braniewie fabrykę adamaszku, a około 1785 r. wzniósł przy ulicy Długiej piękny dom handlowy i mieszkalny. Do końca XVIII w. znajdował się tu port handlowy.  
       W styczniu 1807 roku dosięgły Braniewa pierwsze konsekwencje wojen napoleońskich, które doprowadziły do zubożenia miasta i znacznych strat ludnościowych. W ciągu tego roku miasto kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk, płaciło kontrybucje, przeżywało potyczki i rabunki. Zapoczątkowane w 1815 r. utrudnienia celne oraz liczne klęski nieurodzaju na Warmii pogarszały jeszcze bardziej sytuację miasta. W pierwszej połowie XIX w. Braniewo znajdowało się w nieco lepszej sytuacji jak inne miasta Warmii. W 1846 roku Braniewo liczyło 8 588 mieszkańców (Olsztyn - 3 549) i było nadal gospodarczą i kulturalną stolicą Warmii. W 1852 r. otwarto tutaj pierwszą w Prusach linię kolejową na odcinku Braniewo-Kwidzyn.
       Od
roku 1855 funkcjonował  w Braniewie (obecnie ulica Morska) browar założony przez kupca Karola de Roy. W roku 1871 browar, po przejęciu od kolejnego właściciela Carla Mückenbergera, przekształcono w spółkę akcyjną. Specjalnością browaru były pilznery i piwo pszeniczne. W 1927 r., z powodu silnej konkurencji na rynku piwowarskim, browar braniewski wszedł do dużej spółki akcyjnej, gdzie największym udziałowcem był szczeciński koncern Ruckforth, skupiającej browary z Królewca (Ponarth i Schőnbusch), Wystruci (Insterburg - dzisiaj Czerniachowsk) i Tylży. Browar braniewski pozostawał w tej spółce do końca 1944 r. Pod koniec II wojny światowej, po wkroczeniu Armii Czerwonej do miasta, browar uległ zniszczeniu.
       W 1879 roku założono wytwórnię pieców, w 1885 - cygar, a w 1896 - galanterii skórzanej. Połączenia kolejowe - z Olsztynem przez Pieniężno, z Elblągiem linią biegnącą nad Zalewem Wiślanym - otrzymało Braniewo w 1884 i 1899 roku. Od 1867 roku korzystano z oświetlenia gazowego, w 1881 roku powstała nowa rzeźnia, w 1897 roku uruchomiono wodociągi, a w latach 1910-1911 kanalizację. Szpital Mariacki zbudowano w 1898 roku, w 1892 rozbudowano przytułek Św. Andrzeja, a w 1898 powstało przedszkole. W 1900 roku Braniewo liczyło 12 497 mieszkańców (Olsztyn - 24 297).
       
       
       Pierwsza wojna światowa ominęła Braniewo. W 1919 roku miasto otrzymało elektryczność, a w 1920 roku rozpoczęto budowę osiedli robotniczych na jego peryferiach i gruntowną przebudowę ratusza. W 1924 roku Liceum Hosianum przemianowane zostało na Akademię Filozoficzno - Teologiczną, a w roku 1925 żeńskie seminarium nauczycielskie na "wyższą" szkołę (Elisabethschule) nauczycielską. Dawne seminarium męskie na zamku przekształcono na szkołę średnią dla chłopców. W latach 1926-1927 powstał nowy gmach szkołny, gdzie znalazły miejsce katolicka szkoła żeńska i ewangelicka szkoła (stopnia podstawowego). W 1934 roku otwarto wieczorową szkołę dla pracujących. W 1931 roku zbudowano wieżę ciśnień i nowy budynek seminarium.
       Czasy wielkiego kryzysu gospodarczego (1929-1933) przyniosły miastu stagnację i bezrobocie. Całe życie gospodarcze i administracja publiczna znalazły się pod wpływem partii hitlerowskiej, która znalazła wielu zwolenników wśród burżuazji braniewskiej. W 1936 roku zwiększono w Braniewie garnizon wojskowy. W 1939 miasto liczyło ponad 21 000 mieszkańców.

       13 stycznia 1945 roku rozpoczęła się wielka, zimowa ofensywa wojsk radzieckich [zob. temat]. Obszaru Prus Wschodnich broniła Grupa Armii "Środek" pod dowództwem gen. Georga Hansa Reinhardta. Naprzeciwko tym siłom stanęły wojska 2. Frontu Białoruskiego pod dowództwem marszałka Konstantego Rokosowskiego i 3. Frontu Białoruskiego, którym dowodził gen. armii Iwan Czerniachowski.
       Wieczorem 19 marca z rejonu Fromborka i Garbiny wojska 5. armii pancernej gwardii i 48. armii rozpoczęły szturm Braniewa. Miasto było szczególnie zaciekle bronione jako drugi co do wielkości węzeł oporu w tym rejonie. 20 marca Braniewo zostało zdobyte przez wojska radzieckie.  
       Podczas działań wojennych w 1945 roku Braniewo było w znacznym stopniu zniszczone (ok.85%). Zniszczeniu uległa zabytkowa struktura centrum miasta (około 50% domów mieszkalnych) oraz wszystkie zakłady przemysłowe. Browar wymagał odbudowy, fabryka kafli i pieców, fabryka papieru i tytoniu. Zniszczone były wodociągi, gazownia i elektrownia. Prowadzone w latach 1955-1959 rozbiórki i wprowadzenie do śródmieścia zabudowy blokowej, zniszczyły zabytkowy charakter miasta i przekreśliło możliwość odtworzenia oryginalnej zabudowy. Zaniechano też odbudowy ratusza i słynnego Kamiennego Domu.

Zabytki, które można zobaczyć w Braniewie:  

  • XIV- wieczny (1343-1442) kościół pw.św. Katarzyny - odbudowany w latach 1979-1982. Budowę kościoła rozpoczęto w roku 1346 od prezbiterium. W 1367 roku roboty prowadzili Godiko Kamm oraz Heyne i Herman Punkunowie. Kościół został wzniesiony w miejscu dawnej katedry budowanej za czasów biskupa Anzelma i spalonej w czasie powstania pruskiego w 1261 roku. Prezbiterium i korpus ukończono w roku 1381, prace przy budowie wieży i kaplic podjęto w 1426 roku, a datę zakończenia budowy przyjmuje się na rok 1442. Wieżę, uszkodzoną w czasie wojny w 1520 roku, naprawił w roku 1546 mistrz Nielis z Ornety. W latach 1855-1858 oraz 1890-1893 przeprowadzono prace konserwatorskie. W 1945 roku kościół spłonął. Jest to jedyna odbudowana budowla braniewskiego starego miasta,

  • Kaplica cmentarna pw. św. Rocha - pozostałość po XVIII-wiecznym cmentarzu dżumowym, wybudowana została w 1710 roku za pieniądze zebrane przez księdza Jana Trojana z Nowego Miasta Braniewa,

  • XVI-wieczny kościół  Świętej Trójcy  - wzniesiono go w 1583 roku w miejsce innego spalonego w 1455 roku. Obecnie cerkiew grekokatolicka,

  • XVIII-wieczny (1722-1747) kościół pw. św. Krzyża - od 1923 r. jest siedzibą oo.Redemptorystów

  • XIX-wieczny kościół  pw.św. Antoniego - do 1945 roku był kościołem ewangelickim, zbudowany w 1830-1838 według projektu Karola Fryderyka Schinkla,

  • Gmach Kolegium Jezuitów (Collegium Hosianum) - przebudowany w XIX i XX w., spłonął w 1945 roku. Zachowały się tylko zewnętrzne sciany. W 1972 roku został odbudowany,

  • Hospicjum dla konwertytów (tzw. "pałacyk Potockiego") zbudowany w 1713 roku - fundatorem był biskup warmiński Teodor Potocki (1711-1724). W 1960 prace konserwatorskie. Obecnie własność Kurii Metropolitalnej Archidiecezji Warmińskiej,

  • Dom Prowincjalny Zgromadzenia Sióstr św. Katarzyny - neogotycki klasztor Regina Coeli (Bazylika Mniejsza) wybudowany w latach 1904-1906,  

  • Wieża bramna z kaplicą - pozostałość po XIII -wiecznym Zamku Biskupim, który został rozebrany w XIX wieku, a w jego miejscu postawiono budynki szkolne spłone w 1945 roku. Ruiny zostały rozebrane w 1958 roku. Kiedyś pełniła funkcję bramy przejazdowej między dolnym a górnym dziedzińcem zamkowym.

  • Pozostałości murów obronnych (XIV w.) - odcinek muru w północno- wschodniej linii murów, północno-zachodni narożnik z 2 okrągłymi basztami i kwadratową wieżą, fragment muru odcinka południowego z przylegającą doń basztą na planie podkowy,

  • Spichlerz Mariacki z 1831 roku- jest pozostałością po kompleksie zaplecza portowego znajdującego się przy rzece Pasłęce,

  • Budynek dworca kolejowego z 1852 roku,

  • Budynek Urzędu Miasta z 1878 roku - budynek dawnej landratury.


       
Niemiecką nazwę miasta Braunsberg zmieniono na słowiańską – Braniewo. Oficjalne przekazanie Braniewa władzom polskim przez radzieckiego komendanta wojennego majora Czernikowa nastąpiło 7 lipca 1945 roku. Na czele przedstawicielstwa polskich władz stał (pełniący tymczasowo obowiązki starosty) Józef Szymczak. Towarzyszyli mu: komisarz ziemski powiatu braniewskiego inż. Tomorowicz, burmistrz Braniewa Henryk Klimaszewski, przedstawiciel  Ministerstwa Przemysłu Aleksander Butowski i inspektor  rybołówstwa inż. Dąbrowski. Radziecki komendant przekazał  polskiej administracji m.in.: szpital, browar, mleczarnię, gazownię, rzeźnię, stację przepompową, piekarnię, elewatory zbożowe, młyn z elewatorem, kaflarnię, cegielnię.
       W połowie 1945 roku przybyli do Braniewa pierwsi osiedleńcy [6*]. W sierpniu napłynęła druga fala osiedleńców oraz powstała pierwsza Spółdzielnia "Przyszłość", przy której urządzono stołówkę dla pracowników nowo powstałych instytucji. Powołano komitet organizacyjny spółdzielni pracy, która miała na celu zorganizowanie odbudowy miasta. Powstał zespół remontowy złożony z trzech murarzy, stolarza, szklarza oraz dwóch robotników.  W grudniu 1945 roku Braniewo otrzymało połączenie kolejowe z Olsztynem. Pociągi kursowały jeden raz na dobę. Pierwszy pociąg przybył na stację kolejową w Braniewie  6 grudnia. Przyjechało nim trzech kolejarzy oraz grupa żołnierzy WOP. U schyłku 1945 roku miasto otrzymało wodę i światło elektryczne (z elektrowni w Pierzchałach). We wrześniu 1945 roku swoją działalność rozpoczęła szkoła podstawowa. Zorganizował  ją i przez wiele lat prowadził  Wojciech Kwiatkowski. Miała ona na początku dwie nauczycielki i 47 uczniów. 13 lutego 1947 roku otwarto w Braniewie gimnazjum. Jego dyrektorką była Jadwiga Stasiunowa. Początkowo uczyło w nim trzy nauczycielki i uczęszczało 19 uczniów. W styczniu 1946 roku działały w Braniewie trzy świetlice - PPS, OM TUR i ZWM, a w październiku było ich już 10. Istniało jeszcze w Braniewie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe, które utworzono w 1945 roku.
       W marcu 1946 roku Braniewo liczyło 1242 mieszkańców (np. Frombork - 58, Orneta - 2020). We wrześniu 1946 roku podjęto w Braniewie prace zmierzające do uruchomienia garbarni, która zaczęła pracę 3 kwietnia 1947 roku. Pierwszymi pracownikami garbarni byli: Czesław Szczewerdowicz, Walenty Wudecki, Bronisław Kojro, Eugeniusz Gochinio, Józef Malazdra. Kierownikiem zakładu był Władysław Kolenda. W październiku 1948 roku zatrudniała 160 pracowników. Od maja 1946 roku w Braniewie działała rzeźnia miejska.W lutym 1947 roku funkcjonowała w mieście wytwórnia mydła. W początku 1948 roku rozpoczął się kapitalny remont kaflarni oraz rozbudowa garbarni. W
latach 1962-1965 odbudowano browar braniewski, który później wchodził w skład Elbląskich Zakładów Piwowarskich. W latach 1992–1993 browar wchodził w skład  firmy Elbrewery Co. Ltd. W 1998 r., główny akcjonariusz w Elbrewery firma Brewpole PTY Ltd sprzedała swoje udziały w Elbrewery Co. Ltd. spółce Grupa Żywiec S.A. W 2001 r. spółka wstrzymała produkcję piwa w Braniewie i w 2003 r. sprzedała zakład firmie produkującej soki owocowe Dr Witt S.A. W 2006 r. browar został zakupiony przez przedsiębiorcę z Elbląga, Andrzeja Konończuka. Właściciel przedsiębiorstwa PPUH Chemikals powołał spółkę Browar Braniewski Sp. z o.o., wznowił produkcję piwa marki "Barkas" i rozpoczął rozbudowę oraz modernizację zakładu. W 2007 r. browar braniewski rozpoczął promocję marki piwa "Batory". Przedsiębiorstwo nie odniosło jednak zamierzonych celów i na początku 2008 wstrzymało produkcję.

       W latach 1975-1999  Braniewo było siedzibą urzędu gminy w północno-wschodniej części województwa elbląskiego. Od 1999 roku Braniewo
jest miastem powiatowym w województwie warmińsko-mazurskim.




Zdobycie Braniewa przez Armię Czerwoną 20.03.1945 r.

       (...)
Po południu 1 lutego lotnictwo radzieckie zbombardowało Braniewo, ale nalot nie okazał się zbyt groźny. Dwa dni później nastąpił kolejny atak radzieckich samolotów na miasto. Bombardowanie Braniewa, uznanego przez dowództwo radzieckie za ważny niemiecki punkt strategiczny, zbiegło się z przeciwnatarciem wojsk niemieckich w kierunku Frombork - Tolkmicko - Elbląg.
       (...)
W przeddzień natarcia wojsk radzieckich na Frombork, Braniewo przeżyło  kolejne silne naloty bombowców radzieckich; 5 lutego przy słonecznej pogodzie było bombardowanie prawie przez cały dzień. Szczególnie intensywnie bombardowano centrum miasta. Bomby trafiły m. in. w gimnazjum, szpital i pobliską stadninę koni, a także w zgrupowanie wojsk niemieckich, zginęło około 120 żołnierzy. Osób cywilnych zginęło niewiele, bo około 20. Nalot wywołał panikę wśród ludności i jej ucieczkę w kierunku Zalewu Wiślanego. Po zdobyciu Fromborka wojska radzieckie zbliżyły się na tyle do Braniewa, że ostrzał artyleryjski zaczął powodować w mieście liczne szkody, m.in. trafiony został ratusz miejski.
       Rosjanie zaplanowali natarcie na Braniewo na 10 lutego. W przededniu miasto przeżyło kolejny ciężki nalot lotnictwa. W gruzy zamieniło się seminarium duchowne, ulice: Pocztowa, św. Ducha, Królewiecka. Atak wojsk radzieckich 10 lutego jednakże nie nastąpił, gdyż wyprzedzili go Niemcy, którzy uderzyli w pasie działań 5. gwardyjskiej armii pancernej. Przygotowując się do natarcia ściągnęli do Braniewa z rejonu Ornety 14. Dywizję piechoty, wzmocnioną dużą liczbę artylerii i 15 czołgami. Natarcie niemieckie, wspierane jeszcze siłami wojsk przerzucanymi z Mierzei, załamało się 12 lutego na przedpolach Fromborka.
       Kolejny ciężki nalot radzieckiego lotnictwa przeżyło Braniewo 15 lutego. Wiele domów w centrum legło w gruzach, a mieszkańcy zaczęli opuszczać miasto. Trwały przygotowania do walk ulicznych, zbliżały się, bowiem wojska 5. gwardyjskiej armii pancernej. 18 Lutego 25. brygada pancerna płk. Stanisławskiego opanowała miejscowość Trąbki nad Pasłęką, zdobywając przyczółek na wschodnim brzegu rzeki. Rosjanie zbudowali most na Pasłęce, przez który zaczęły przeprawiać się czołgi 5. gwardyjskiej armii pancernej. Wojska radzieckie rozpoczęły natarcie, zamierzając odciąć Niemców od wybrzeża. Załamało się ono jednak w wyniku uporczywej obrony, wspieranej artylerią okrętową z krążowników „Lutzow" i „Admirał Scheer". Braniewo nękały systematyczne naloty bombowe. Wobec tak rozwijającej się sytuacji na froncie, 22 lutego władze niemieckie wydały rozkaz ewakuacji z Braniewa ludności cywilnej. Mieszkańców skierowano w kierunku Młoteczka, a potem w stronę Zalewu, by przedostali się na Mierzeję. Część rannych i chorych przewieziono do Świętej Siekierki (dziś Mamonowo). Pod koniec lutego oddziały radzieckie po zdobyciu Ornety i Pieniężna zbliżyły się do Braniewa.
       Od 1 do 6 marca na froncie nastąpił chwilowy spokój. Wojska radzieckie szykowały się do decydującego natarcia. Zanim ruszyły do ataku, 7 marca , Braniewo zostało zbombardowane przez lotnictwo. Był to ciężki nalot. Przez miasto wciąż przechodzili uciekinierzy. 13 marca Rosjanie wznowili natarcie, front przybliżył się do Braniewa, które opuszczone przez ostatnich mieszkańców, znalazło się pod ostrzałem artyleryjskim. Wieczorem 19 marca wojska 48. Armii wraz z 10. korpusem pancernym i 47. samodzielną brygadą zmechanizowaną, atakując z rejonu Fromborka i Garbiny, rozpoczęły bezpośrednie walki o Braniewo. Wycofujące się oddziały niemieckie wysadziły wieżę kościoła św. Katarzyny.

       Wojska radzieckie okupiły zwycięstwo znacznymi ofiarami. W rejonie Świętej Siekierki - Tolkmicka - Fromborka -Braniewa poległo 20 926 żołnierzy radzieckich. Prochy ich spoczywają na cmentarzu w Braniewie. Wielkie straty poniosły też wojska niemieckie. Piękne jeszcze przed kilku miesiącami Braniewo leżało w gruzach. Wojna w 80% zniszczyła miasto, w tym 75 % budynków mieszkalnych, 35 % przemysłowych, 17 % budynków użyteczności publicznej.

(Cytat pochodzi z www.braniewo-um.bil-wm.pl )

     


   Bł. Regina Protmann (1552-1613) -  braniewianka, założycielka Zgromadzenia Sióstr Św. Katarzyny. Beatyfikowana przez papieża Jana Pawła II w 1999r. Od 2002r. patronka Braniewa.
   

  
Św. Andrzej Bobola (1591 - 1657) - jezuita,  jeden z patronów Polski, gorliwy misjonarz  i męczennik za wiarę, uczeń i wykładowca braniewskiego Collegium Hosianum.
   

  
Wilhelm Killing (1847 - 1923) -  jeden z największych XIX wiecznych matematyków, laureat nagrody Łobaczewskiego, autor m.in. „Analizy przestrzeni nieeuklidesowych”; profesor nadzwyczajny w Liceum Hosianum przez rok jego rektor, kilkuletni przewodniczący Rady Miasta  oraz przewodniczący Rady Parafialnej Kościoła św. Katarzyny.
   

  
Kondrad Zuse (1910 - 1995)  - niemiecki inżynier, powszechnie uznawany jako twórca pierwszego na świecie programowalnego komputera. Otrzymał wiele poważnych nagród i wyróżnień, m.in. osiem doktoratów honoris causa. Wzrastał w Braniewie, uczęszczał do humanistycznego Gimnazjum Hosianum.


Źródło:
Piotr z Dusburga, Kronika Ziemi Pruskiej, tłum. S.Wyszomirski, oprac. J. Wenta, Toruń 2004, s. 125-126.
Bogusława Chorostian, Dzieje miast,
[w:] Braniewo. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1973, s.85-128.
lobuzio.wordpress.com [dostęp:12.08.2012]
www.braniewo-um.bil-wm.pl [dostęp:12.08.2012]
warmia-browarnictwo.pl [dostęp:23.02.2014]



Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego